Liberalizimi i kapitalit

Argumente per sa i perket liberalizimit te kapitalit

Mbeshtetesit e levizjes se lire te parave ne rang nderkombetar i bazojne propozimet e tyre ne pasojat pozitive ekonomike qe pritet prej liberalizimit financjar.

Liberalizimi i levizjes se kapitalit pritet te rrise rritjen e konomike afatgjat, kjo nepermjet disa menyrave te cilat do ti trajtome ne vijim.

Kanali i pare nepermjet te cilit mund te zhvillohet “liberalizimi i transaksjoneve te kapitalit” zhvillohet nepermjet impaktit qe ka fluksi i kapitalit (capital flows).

Argumenti kryesor eshte se liberalizimi financjar mund te rrisi capitalin hyres (capital inflow), nepermjet drejtimit te inverstimeve me volum te madh, produktivitet te madh, prodhimit me te madh si dhe rritjes ekonomike (forbs 2004).

Si fillim, liberalizimi financjar mund te rrisi vleren e fondeve per hua ne ato ekonomi me mungese kapitali. Pra ne kete menyre, kapitali mund te rrjedhi nga vende te cilat kane teprice kapitali si vendet e pasura (ku tasso di interese eshte i ulet) ne vende te cilat keto te mira jane me pakice (ku tasso di interesse jane te larta apo edhe me te lartat): pra kapitali hyres ne kete rast do te bashkohet me rezervat e brendshme, pra ne kete menyre duke bere te mundur rritjen e rezervave ne menyre qe te mund te ipet hua brenda per brenda vendit. Volumi i larte i kapitalit hyres, ka mundesi qe te uli tasso di interesse te brendshem( pra çmimin e borxhit qe merr, interesin) dhe keshtu te rrisi sasine e fondeve ne dispozicjon, dmth, te rrisi sasine e kerkesave ne menyre qe te stimulohet investimenti privat.

Argumenti i dyte per sa i perket kanalit te pare, eshte se kapitali qe hyn brenda do te mund te rris avantazhet kompetitive qe ka sistemi i ketij shteti, per sa i perket dijes dhe teknologjise. Ne kete rast nuk do te ishte portfolio inflow (hyrje monetare) por investimente direkte te jashtme (fdi) te cilat mund te shenderrohen ne mjete qe mund te ri gjallerojne avantazhet kompetitive, duke transferuar ne kete menyre ato nga ekonomite e avancuara dhe te zhvilluara ne ne ekonomite ne ne zhvillim. Flukset Fdi mund te stimulohen jo vetem nepermjet proçesit te liberalizimit, por edhe nepermjet faktit se ky liberalizim i ketyre flukseve te capitalit funksjonon edhe si nje lloj sinjalizuesi i politikave te zhvillimit te ekonomive me shtetet mike te cilat mund te jene te ndjekuara nga investime te jashme ne te ardhmen, ne kete menyre mund te zvogelohet risku afat gjat i operacjoneve. Firmat Multinacjonale, te cialt posedojne me teper burime dije dhe teknologjie, pritet te jene me shume konkuruese se firmat lokale. Ne vendet ne zhvillim te cilat keto kompani shkojne e vendosen, ato duket se jane me shume kompetitive se konkurentet e tyre vendas dhe per pasoje keto e rrisin konkurencen. Pra keto filjale te huaja e kane me te thjeshte te hyne dhe te paisen me dijet dhe teknologjite e reja te kompanive te tyre meme. Per me teper keto elemente perhapen ne ekonomine e shtetit qe ato vendosen duke gjeneruar keto lloj zhvillimesh ne ekonomine ne te cilen keto multinacjonale operojne. Nga njera ane klientet dhe puntoret vendas mund te perfitojne ne menyre direkte nga avantazhet qe kjo firme e huaj sjell ne ate vend. Por nga ana tjeter gjeneron nje efekt imitimi, dmth, firmat vendase per te mbijetuar mund te detyrohen te adoptojne nje strategji te ngjashme me ate te multinacjonales, ne menyre qe te arrijne te mbijetojne ne nje mjedis teper kompetitiv tashme. Pra, perfundimisht mund te themi se keto firma te huaja do te jene ne gjendje te nxjerrin nga gjendja e nje kompetitiviteti te dobet qe keto firma vendase ndodheshin, duke liruar ne kete menyre burime qe mund te jene shume eficiente nese perdoren ne firma te tjera apo aktivitete te tjera.

Ne te 2ja rastet, vendet me nje zhvillim te dobet, vuajne nga problemet strukturale e mungeses se kapitalit dhe problemit te mungeses se dijese dhe teknologjise. Pra keto do te jene ekonomite qe do te perfitojne nga liberalizimi i kapitalit. Kjo duke promovuar investimet private, hyrja e kapitalit mund te rrise prodhimin dhe produktivitetin, duke i dhe ne nje shtyse me teper rritjes economike, dhe kjo nepermjet zvogelimit te GAP-it (hapesres qe i ndan) vendet e zhvilluara nga vendet ne zhvillim.

Kanali i dyte i perçimit eshte shtytja ne zhvillim dhe eficenze sektorit vendas. Liberalizimi i fluksit te kapitalit mund te drejtoje vendin ne nje vendosje me te mire dhe efivciente te resurseve. Kjo duket te jete efektive persa i perket sektorit financjar dhe atij bankar. Ndersa per sa i perket faktit se ai promovon zhvllimin financjar ai mund te ndihmoje ne rritjen si te kapitalit ashtu edhe te borxheve qe banka jep (equities dhe bonds) ne treg. Firmat bankare dhe financjare vendase mund te fitojne eksperjence ne zhvillimin e eficiences dhe keshtu kjo mund te ul mundesine e nje rritje te brendshme dhe evitimin e nje krize te mundshe te bankave brenda vendit.

Kanali i trete i perçimit nderhyn nepermjet rritjes se eficiences se tregut te kapitalit nderkombetar. Nje treg nderkombetar eficient jo vetem qe sjell nje rritje te volumit te flukseve te kapitalit por gjithashtu imponon nje (allokacjon) vendosje me te sakte te ketyre resurseve ne aspektin nderkombetar. Kjo mund te arrije te zvogeloje problemet e asimetrise se informacjoneve si dhe jo qendrueshmerine e flukseve te kapitalit te cilat nuk varen nga bazat afatgjata. Nje treg perfekt i kapitaleve eshte i afte te shperndaje fonde dhe kostot e tyre tek secili borxhli, duke zvogeluar keshtu rrezikun sistematik dhe te perhershem te tregut internacjonal si dhe efektet e infektimit qe ato mund te sjellin (te cilat vijne per pasoj e problemeve te lidhura me mungesen e informacjonit si dhe pa sigurise qe ajo mund te prodhoi) dhe te eleminoi rreziqet e nje krize ekzogjene ( e shpjeguar nepermjet ndryshimeve te jashtme te fluksit te kapitalit, i cili sjell flutuacjon ne vendosjen e tasso di interesse).

Qe te dy, pra, rritja e eficences ne sektorin e brendshem si dhe tregun nderkombetar te kapitalit, liberalizimi i levizjes se kapitalit lehteson diversifikimin e rrizkut duke rritur mundesite e investimeve. Ky volatilitet apo jo qendrueshmeri i ulet i vleres se pasurise dhe te ardhurave zvogelon qendrueshmerine e konsumit dhe finances, dhe kjo çon ne nje livel me te siugurt te aktiviteteve ekonomike. Per pasoje, vendete te cilat do te shfrytezojne liberalizimin e levizjes se kapitalit mund te arrijne perfitime prej ndarjes se rrizkut (risk sharing) rritjes se konsumeve, si dhe nje rruge me e sigurte per zhvillim.

Kanali i katert i perçimit eshte dishiplina e mekanizmit qe liberalizimi i levizjes se kapitalit prodhon per sa i perket makroekonomise vendase. Politika makroekonomike duhet te gjeneroi nje mjedis ekonomik i cili te ndihmoje ne krijimin dhe mbajtjen e disa vlerave te qendrueshme per investimet e huaja. Inflacjoni, defiçiti i sektorit te larte publik si dhe nje borxh i madh publik, jane faktore te cialt prekin drejt per prejt zhvillimin e kembimit valutor. Nese kembimi valutor varet nga fluksi i kapitalit nderkombetar, politikat fizike dhe monetare mund ti largohen si inflazionit ashtu edhe mos ballancimin e sektorit publik te cialt pa dyshim qe mund te dergojne ne kriza potencjale.

Kanalet e me siperme veprojne ne menyre direkte ne liberalizimin financjar. Edhe pse shume autor mbrojne liberalizimin e flukseve te kapitalit vetem per shkak sepse kontrolli i kapitalit ka aktualisht nje kosto shume te larte. Megjithate, keto autore i pranojne dyshimet qe lindin per sa i perket pasojave te levizjes se kapitalit pa asnje lloj kosto ( free), ato pohojne se kostot e transaksioneve te kapitaleve jane shume here me te larat se benefitet e tyre, pra ky eshte kosti qe i referohet liberalizimi i shkembimeve te kapitalit. Per sa i perket atyre qe mbeshtesin kete lloj transaksioni pa kosto (free) te levizjes se kapitalti, kontrolluesit e kapitalit kthehen ne strument jo te dobishem dhe sidomos ineficient, kjo sjell pasojat e pa deshirueshme qe do te rradhisim ne vijim.

· Ato nuk mund te evitojne kapitalet e pa deshirueshme hyrese dhe dalese (per sa i perket sasise si dhe llojit te burimit) per derisa keto kontrolle mund te kalohen shume kollaj.

· Ato kontribuojne ne uljen e problemit te korrupsionit ne ekonomite te cilat perdorin kete metode. Nxitjet dhe mundesite qe keto mjete i ofrojne agjenteve te cilet deshirojne te anashkalojne keto, prodhojne nje situate te karakterizuar nga terheqja e ketyre ofivcereve qe kontrollojne flukset e kapitaleve. Per me teper, kostot administrative te menaxhimit te kapitalit rriten sa here qe agjentet dhe tregjet zbulojne potencjale te te çarave ne sistem (diskrepanze).

· Ne kete kuptim levizja e kapitalit ne menyre te kontrolluar do te mund te rris kualitetin e institucjoneve vendase ne pergjithesi, dhe ato te qeverise ne veçanti. Ndersa ne menyre te terthorte ky kontribuon ne eficenzen e sektorit privat.

· Diskriminimi ndermjet agjenteve, prek me shume ato agjent te cilet nuk kan aq shume aftesi per te evituar kontrollin e kapitalit (njerezit e varfer, si dhe ndermarjet e vogla dhe familjare)

· Duke pakesuar kapitalin hyres, institucjoni qe meret me kontrollin e kapitalit pakeson umrin e burimeve te kapitalit qe eshte ne dispozicjon, duke sjell si rezultat nje tasso i interesi te larte ne ekonomine vendase, pra shume me te larte se ne vendet e tjera. Ato gjtithashtu pakesojne produktivitetin qe mund te kene investimet si dhe nivelin e aktivitetit ekonomik.

· Duke pakesuar kapitalet dalese, kontrollimi i flukseve te kapitalit do ta mbaj tasso di interesse te ulet ne menyre artificjale, kjo do te promovoj huane ne menyre masive. Gjithashtu, kontrollimi i kapitalit qe e zvogelon (restrict) daljen e kapitalit, krijon nje vlere te perceptueshme e cila mund te mbush boshlleqet qe vijne nga humbjet fiskale per shkak te politikave drejtuese te dobeta me livele te larta te deficiteve dhe borxheve te shtetit.

Edhe pse mund te kete rrethana ne te cilat zhvillimi i kontrollit te kapitalit mund te jete i justifikuar ato jane te kushtezuara nga mundesia e deshtimit te qeverise ne to. Eksperjenca me kontrollimin e kapitalit na tregon se ato krijojne me shume kosto se sa çdo lloj benefiti qe mund te pritet prej tyre.



perktheu nga anglishtja: Vajada Keçi Manjani